با نزدیک شدن فیلم The Odyssey کریستوفر نولان، دوباره تب داستان اودیسه و سفر افسانهای Odysseus حسابی بالا گرفته. نولان قراره یکی از قدیمیترین و مهمترین حماسههای ادبیات یونان رو با مقیاسی عظیم دوباره به سینما بیاره؛ داستانی که حدود ۸۰۰ سال قبل از میلاد نوشته شده و هنوز هم یکی از ستونهای اصلی قصهگویی تو دنیاست.
اما نکته جالب اینجاست که The Odyssey برای اولینبار نیست که به سینما راه پیدا میکنه. طی سالها، فیلمسازهای مختلف بارها سراغ این داستان رفتن و هرکدوم برداشت خودشون رو از سفر اودیسئوس، پادشاه ایتاکا، ساختن. بعضیها مستقیم و کلاسیک باهاش برخورد کردن، بعضیها داستان رو بردن وسط نیویورک دهه ۷۰، بعضیها هم آنقدر آزادانه ازش الهام گرفتن که شاید در نگاه اول اصلاً متوجه ارتباطش با شعر حماسی هومر نشیم.
چیزی که این اقتباسها رو جذاب میکنه همین آزادیه. برای اینکه روح The Odyssey رو بگیری، لازم نیست حتماً کشتی یونانی، خدایان المپ و هیولاهای دریایی رو عیناً وارد داستان کنی. گاهی فقط کافیه یه شخصیت داشته باشی که باید بعد از یه مسیر سخت، خطرناک و پر از وسوسه به خانه برگرده. همین ایده ساده، پایه خیلی از فیلمهای ماندگار تاریخ سینما شده.
O Brother, Where Art Thou?
فیلم O Brother, Where Art Thou? ساخته برادران Coen یکی از هوشمندانهترین برداشتها از The Odyssey حساب میشه. این فیلم به جای اینکه داستان رو تو یونان باستان نگه داره، اون رو میبره وسط جنوب آمریکا و با موسیقی فولک، طنز عجیب و شخصیتهای دیوانهوار ترکیب میکنه.
George Clooney تو این فیلم نقش Ulysses Everett McGill رو بازی میکنه؛ یه زندانی خوشزبان و فرصتطلب که از گروه زنجیری فرار میکنه تا قبل از اینکه همسرش دوباره ازدواج کنه، خودش رو به خانه برسونه. دو همراهش، Pete و Delmar، هم در این مسیر کنارش هستن و همین سهنفره، نسخهای کاملاً متفاوت و آمریکایی از سفر اودیسئوس رو میسازن.
قدرت فیلم دقیقاً تو اینه که ساختار حماسی The Odyssey رو نگه میداره، اما ظاهر و حالوهوای خودش رو کاملاً عوض میکنه. John Goodman در نقش فروشنده یکچشم انجیل، بهنوعی نسخه مدرن Cyclops حساب میشه. زنهایی که کنار رودخانه آواز میخونن هم یادآور Sirens هستن؛ موجوداتی که با صدای خودشون مردها رو به نابودی میکشوندن.
The SpongeBob SquarePants Movie
شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسه، اما The SpongeBob SquarePants Movie یکی از بامزهترین و زیرکانهترین اقتباسهای آزاد از The Odyssey حساب میشه. خیلیها این فیلم رو فقط به عنوان یه انیمیشن کودکانه و نوستالژیک میشناسن، اما ساختار سفر SpongeBob و Patrick شباهت زیادی به مسیر حماسی اودیسئوس داره.
تو این فیلم، SpongeBob و Patrick وارد یه مأموریت خطرناک میشن تا Bikini Bottom رو نجات بدن. این مسیر پر از مانع، موجودات عجیب، وسوسه، ترس و موقعیتهای غیرمنتظرهست؛ درست مثل سفر اودیسئوس که بعد از جنگ تروا باید راهی طولانی و پر از خطر رو پشت سر بذاره تا به ایتاکا برگرده.
یکی از جذابترین شباهتها، استفاده از کیسه باد جادوییه؛ چیزی که مستقیماً یادآور بخشی از The Odyssey میشه. حتی بعضی از جزیرهها و موقعیتهای شعر اصلی، تو فیلم اسپانجباب شکل کاملاً متفاوت و کارتونی پیدا کردن. برای مثال، موجودات و صحنههایی وجود دارن که میشه اونها رو نسخهای بامزه و عجیب از Sirens یا خطرهای دریایی داستان هومر دونست.
چیزی که این فیلم رو خاص میکنه، اینه که هیچوقت خودش رو زیادی جدی نمیگیره. نه ادعای فلسفی سنگین داره، نه میخواد مستقیم خودش رو به عنوان اقتباس رسمی از The Odyssey معرفی کنه. اما وقتی با دقت نگاهش میکنی، میبینی پشت این ماجراجویی دیوانهوار، همون الگوی قدیمی سفر قهرمان خوابیده؛ قهرمانی که باید از مسیر خطرناک عبور کنه، خودش رو ثابت کنه و به خانه برگرده.
دفعه بعدی که The SpongeBob SquarePants Movie رو میبینید، فقط به شوخیها و آهنگها توجه نکنید. یه بار هم با عینک اسطورهشناسی نگاهش کنید. احتمالاً کلی اشاره و شباهت پیدا میکنید که قبلاً از چشمتون دور مونده بود.
The Warriors
فیلم The Warriors ساخته Walter Hill یکی از معروفترین فیلمهای کالت دهه ۷۰ میلادیه؛ فیلمی سریع، خشن، پرتنش و کاملاً خیابانی که سفر اودیسئوس رو از دریای یونان میکشه وسط نیویورک.
داستان درباره گروهی به نام Warriors از منطقه Coney Island هست. این گروه به قتل یک چهره مهم تو دنیای گنگهای نیویورک متهم میشه و حالا باید از دل شهری پر از دشمن، خودش رو به قلمرو خودش برسونه. هر گروه خیابانی تو شهر دنبال اونهاست و مسیر برگشت، تبدیل به یه نبرد کامل برای بقا میشه.
در ظاهر، The Warriors شاید ربط مستقیمی به The Odyssey نداشته باشه. خبری از خدایان یونانی، کشتیهای باستانی یا موجودات افسانهای نیست. اما تم اصلی داستان کاملاً آشناست: گروهی آدم باید از سرزمینی دشمن و خطرناک عبور کنن تا به خانه برگردن. این دقیقاً همون قلب تپنده The Odysseyه.
البته بعضیها بحث میکنن که The Warriors بیشتر از اینکه به The Odyssey نزدیک باشه، از Anabasis نوشته Xenophon الهام گرفته. اما حتی با این نگاه هم نمیشه انکار کرد که DNA داستانی فیلم با اودیسه هومر مشترکه. بقا، سفر، تعقیب، بازگشت به خانه و عبور از قلمروهای دشمن؛ همه اینها The Warriors رو به یه برداشت مدرن از اسطورههای یونانی تبدیل میکنه.
چیزی که فیلم رو ماندگار کرده، استایلشه. هر گنگ ظاهر و هویت خودش رو داره. شهر مثل یه دنیای افسانهای تاریک عمل میکنه و خیابونها جای دریاهای خطرناک رو میگیرن. The Warriors شاید اقتباس مستقیم و کلاسیک نباشه، اما از نظر حس و ساختار، یکی از بهترین بازآفرینیهای مدرن از ایده سفر اودیسئوسه.
Ulysses
قبل از اینکه سینما سراغ برداشتهای مدرن، هجوآمیز یا روانشناختی از The Odyssey بره، فیلم Ulysses در سال ۱۹۵۴ تلاش کرد داستان هومر رو به شکلی کلاسیک و مستقیم روی پرده بیاره. این فیلم ساخته Mario Camerini با بازی Kirk Douglas، Silvana Mangano و Anthony Quinn یکی از مهمترین اقتباسهای سینمایی از اودیسه حساب میشه.
Ulysses تو دورهای ساخته شد که امکانات بصری امروز وجود نداشت، اما با همون محدودیتها تونست فضای اسطورهای و خیالانگیز داستان رو زنده کنه. فیلم از لوکیشنهای ساحلی مدیترانه، کشتیهای بزرگ و طراحیهای عظیم استفاده کرد تا حس مقیاس و سفر طولانی اودیسئوس رو به مخاطب منتقل کنه.
اهمیت این فیلم فقط به خاطر قدمتش نیست. Ulysses نشون داد چطور میشه یه شعر حماسی عظیم و ۲۴ بخشی رو تبدیل به یه فیلم سینمایی قابلفهم کرد. این کار اصلاً ساده نیست؛ چون The Odyssey پر از ماجرا، شخصیت، هیولا، خدایان و مسیرهای فرعیه. اما فیلم سعی کرد هسته اصلی داستان رو نگه داره و اون رو به شکلی منسجم برای مخاطب سینما تعریف کنه.
Kirk Douglas هم با حضور کاریزماتیک خودش، تصویری کلاسیک از Ulysses یا همون Odysseus ساخت؛ قهرمانی خسته، باهوش، مغرور و در عین حال زخمی از جنگ و سفر. شاید امروز بعضی بخشهای فیلم قدیمی به نظر برسه، اما برای زمان خودش، Ulysses یکی از مهمترین تلاشها برای آوردن اسطورههای یونانی به سینما بود.
در واقع خیلی از فیلمهای بعدی که سراغ داستانهای یونانی رفتن، مستقیم یا غیرمستقیم از راهی استفاده کردن که Ulysses باز کرده بود. این فیلم شاید از نظر ریتم و جلوههای بصری با استاندارد امروز فاصله داشته باشه، اما جایگاه تاریخیاش هنوز قابل احترامه.
The Return
فیلم The Return محصول ۲۰۲۴ یکی از متفاوتترین برداشتها از داستان اودیسهست. این فیلم به جای اینکه روی سفر، هیولاها، خدایان یا ماجراجوییهای معروف اودیسئوس تمرکز کنه، دقیقاً سراغ لحظهای میره که او بالاخره بعد از سالها به ایتاکا برمیگرده.
Ralph Fiennes تو این فیلم نقش Odysseus رو بازی میکنه؛ مردی که بعد از دو دهه جنگ، رنج و سرگردانی، دیگه شبیه آدمی که خانوادهاش میشناختن نیست. Juliette Binoche هم نقش Penelope رو داره؛ زنی که سالها منتظر مونده، اما حالا باید با مردی روبهرو بشه که همسرش هست و در عین حال، انگار کاملاً غریبه شده.
برخلاف بیشتر اقتباسهای The Odyssey، اینجا خبری از هیولاهای بزرگ و صحنههای فانتزی پرزرقوبرق نیست. The Return عمداً اون بخشهای افسانهای رو کنار میذاره و روی زخمی تمرکز میکنه که جنگ روی روح آدم میذاره. این فیلم بیشتر از اینکه درباره قهرمانی باشه، درباره مردیه که برگشته، اما بخشی از خودش رو برای همیشه تو جنگ جا گذاشته.
همین انتخاب باعث شده The Return برای بعضیها فیلمی بحثبرانگیز باشه. چون خیلی از مخاطبها از داستان اودیسه انتظار ماجراجویی، هیجان و عظمت اسطورهای دارن. اما این فیلم مسیر دیگری میره و میپرسه: وقتی قهرمان بعد از همه این سالها برمیگرده، واقعاً هنوز همون آدم قبلیه؟
تمرکز فیلم روی تنشهای سیاسی ایتاکا، خواستگارهای Penelope و وضعیت روانی Odysseus باعث میشه The Return بیشتر شبیه یه درام تلخ و انسانی باشه تا یه فانتزی اسطورهای. اما همین انتخاب، اون رو به یکی از جالبترین و بالغترین برداشتها از The Odyssey تبدیل میکنه.
The Return شاید برای همه مخاطبها جذاب نباشه، اما دقیقاً به همین خاطر ارزش دیدن داره. چون جرئت میکنه بخش پرزرقوبرق داستان رو کنار بذاره و به چیزی نگاه کنه که معمولاً پشت افسانهها پنهان میمونه: هزینه واقعی قهرمان بودن.
حرف آخر
اگه با اودیسه آشنا باشین، میدونین که اودیسئوس اصلاً مسیر سادهای برای برگشت نداشت؛ مسیرش پر از گمشدن، وسوسه، خشم خدایان، تصمیمهای اشتباه و لحظههاییست که کمکم ازش آدم دیگهای میسازه. خانه برای او فقط یه مقصد روی نقشه نیست؛ چیزیست که باید دوباره پیداش کنه، حتی وقتی بعد از سالها بهش میرسه.
برای همین اقتباسهای مختلف این داستان هم قرار نیست شبیه هم باشن. O Brother, Where Art Thou? ماجرا رو با طنز و موسیقی فولک جلو میبره، The SpongeBob SquarePants Movie اون رو تبدیل میکنه به یه سفر کارتونی و پر از دیوونگی، The Warriors حالوهوای همین مسیر خطرناک رو میبره وسط خیابونهای نیویورک، Ulysses به ریشه اسطورهای داستان نزدیکتر میمونه و The Return از همین برگشتن، یه درام تلخ و سنگین درباره آدمی میسازه که جنگ و سالهای دوری، درونش رو فرسوده کرده.
The Odyssey هنوز بعد از اینهمه سال زنده مونده، چون هر نسل میتونه مسیر خودش رو توش پیدا کنه. یه بار در قالب اسطوره، یه بار در قالب کمدی، یه بار در قالب انیمیشن، یه بار وسط خشونت شهری و حالا هم دوباره با نگاه کریستوفر نولان.و راستش ما هم بی صبرانه منتظریم ببینیم این بزگوار چه کرده 😁😁😁
در ضمن فیلم The Odyssey نولان 26 تیر 1405 اکران میشه!
