اقتباس‌های سینمایی «چارلی و کارخانه شکلات سازی»، از بدترین تا بهترین

وقتی اسم «ویلی ونکا» میاد، همه یاد دنیایی پر از شکلات‌های عجیب‌وغریب، رودخونه‌ی کاکائو و بچه‌هایی می‌افتن که با یک بلیت طلایی، پای توی رویایی‌ترین کارخانه دنیا می‌ذارن. رولد دال سال ۱۹۶۴ با نوشتن کتاب چارلی و کارخانه شکلات‌سازی، قصه‌ای خلق کرد که هنوز هم بعد از دهه‌ها، الهام‌بخش سینماگرهاست. با وجود محبوبیت عجیب این کتاب، فقط سه بار پایش به سینما باز شده: فیلم کلاسیک Willy Wonka & the Chocolate Factory (1971)، نسخه‌ی تاریک‌تر تیم برتنی یعنی Charlie and the Chocolate Factory (2005) و تازه‌ترینش یعنی Wonka (2023) با بازی تیموتی شالامه.

هر کدوم از این اقتباس‌ها حال‌وهوای خاص خودشون رو دارن؛ از شوخی‌های طعنه‌دار جین وایلدر گرفته تا ونکای عجیب و غریب جانی دپ و رویای کودکانه‌ی نسخه‌ی جدید. همین تعداد محدود اقتباس شاید خودش یه امتیاز باشه، چون هر سه فیلم به شکلی خوش‌ساخت، سرگرم‌کننده و موندگار شدن. هرکدوم ضعف‌ها و قوت‌های خودشون رو دارن، اما هیچ نقدی نمی‌تونه خلاقیت و نوآوری‌ای که به سینما آوردن رو زیر سؤال ببره. همه‌شون هم از تولید قوی، رنگ‌آمیزی پرشور و بازیگرانی کاریزماتیک بهره می‌برن؛ از جین وایلدر نیش‌دار گرفته تا تیموتی شالامه‌ی مهربون. با این حال، همیشه این سؤال باقی می‌مونه: کدوم اقتباس بهترین تصویر از دنیای شکلاتی رولد دال رو ساخته؟

رتبه سوم: Wonka (2023) – کارگردان: پل کینگ

فیلم ونکا (۲۰۲۳) یک کمدی-موزیکال فانتزیه که ماجراجویی‌های ویلی ونکای جوان (تیموتی شالامه) رو روایت می‌کنه. او به Galeries Gourmet سفر می‌کنه تا فروشگاه شکلات خودش رو راه‌اندازی کنه و مردم رو با نوآوری‌های شیرینش شگفت‌زده کنه. ونکا قلب بزرگی داره و خیلی زود بیشتر پس‌اندازش رو صرف مردم می‌کنه. او در مسافرخونه‌ای ارزان‌قیمت، متعلق به خانم اسکرابیت (اولیویا کولمن) اقامت می‌کنه. در حالی که محصولاتش بلافاصله موفق می‌شن، ونکا مجبور می‌شه با کارتل شکلات بجنگه، نقشه‌های شوم اسکرابیت رو تحمل کنه و با مرد کوچکی به رنگ نارنجی که تعقیبش می‌کنه مواجه بشه.

در نگاه اول، این نسخه از ونکا چندان شبیه شخصیت آشنای ما نیست؛ اما در پایان فیلم مشخص می‌شه که این برداشت، یکی از جالب‌ترین‌هاست. فیلم ونکای بی‌تفاوت و سرد قبلی رو کنار می‌ذاره و به جاش شخصیتی نیمه‌جدید ولی آشنا معرفی می‌کنه. یکی از نقاط قوت فیلم اینه که فضای رنگی و شاد نسخه‌های قبلی رو به‌خوبی وارد داستان می‌کنه. در کل، Wonka فیلمی رنگارنگ و شادابه که تصویری صمیمی از درون شخصیت ونکا ارائه می‌ده؛ قبل از اینکه خیانت‌ها و تنهایی، در وجودش ریشه بدونه.

انتخاب تیموتی شالامه برای این نقش کاملاً درست بود. او لطافت و مهربونی ونکا رو به‌خوبی نشون می‌ده؛ رفتارش پر از دلسوزی و مهربونیه. در حالی که در نسخه‌های قبلی، ونکا بیشتر بی‌اعتنا و حتی گاهی بی‌رحم به نظر می‌رسید، این فیلم سراغ تصویر متفاوتی رفته: ونکای جوانی که یک رویاپرداز شکست‌ناپذیره و در برابر بی‌عدالتی‌ها می‌ایسته.

با وجود این، طرفدارانی که ونکا رو به خاطر همون بی‌تفاوتی و مرموز بودنش دوست داشتن، ممکنه اینجا دلسرد بشن. درسته که این نگاه تازه جذابه، ولی هیچ‌چیز جای کلاسیک ۱۹۷۱ یا نسخه‌ی تیم برتنی رو پر نمی‌کنه. در نهایت، Wonka اثری دوست‌داشتنی و شیرینه که جهانی از «تجسم خالص خیال» رو به تصویر می‌کشه.

رتبه دوم: Willy Wonka & the Chocolate Factory (1971) – کارگردان: مل استوارت

فیلم «ویلی ونکا و کارخانه شکلات‌سازی» در سال ۱۹۷۱ اکران شد. داستان درباره‌ی چارلی باکت (پیتر اوستروم)ه؛ پسربچه‌ای فقیر که همراه خانواده‌اش در تنگدستی زندگی می‌کنه. او وقتی از کنار کارخانه‌ی قدیمی ونکا می‌گذره، می‌فهمه هیچ‌کس دیگه وارد یا خارج نمی‌شه. پدربزرگ جو (جک آلبرتسون) برای چارلی تعریف می‌کنه که کارخانه به خاطر دزدیده شدن دستورهای شکلاتی‌اش توسط جاسوس‌ها تعطیل شده. اما ناگهان ونکا اعلام می‌کنه پنج بلیت طلایی در شکلات‌هایش پنهان کرده و برندگان می‌تونن از کارخانه دیدن کنن و تا آخر عمر شکلات مجانی بگیرن. برندگان این سفر هیجان‌انگیز عبارت‌اند از: بچه‌ی شکمو آگوستوس گلوپ (میشائل بلنر)، دختر لوس و ثروتمند وروکا سالت (جولی دان کول)، ویولت بی‌ورگارد رقابتی (دنیس نیکلسون)، مایک تی‌وی عاشق تلویزیون (پاریس ثممن) و البته چارلی.

این فیلم یک کلاسیک دوست‌داشتنیه که هنوز هم جایگاه ویژه‌ای داره. جین وایلدر در نقش ویلی ونکا، یکی از پرهرج‌ومرج‌ترین و در عین حال جذاب‌ترین اجراهای تاریخ سینما رو ارائه داده. درست مثل بچه‌های برنده، تماشاگرها هم هیچ‌وقت نمی‌دونن باید انتظار چه واکنشی رو از او داشته باشن: گاهی سرد و طعنه‌زن، گاهی سرخوش و پرانرژی. همین بازی باعث شده شخصیت او به یک نماد فرهنگی و منبع بی‌پایان میم‌های اینترنتی تبدیل بشه.

بزرگ‌ترین نقطه قوت فیلم، طنز تلخش بود. ونکای جین وایلدر علاقه‌ای به سرنوشت بچه‌ها نشون نمی‌داد و همین بی‌تفاوتی باعث می‌شد کم‌کم تماشاگر حس کنه پشت این لبخند، رگه‌هایی از جنون پنهان شده. این ترکیب فضای رنگی و شاد فیلم با رفتار مرموز ونکا، اثری می‌آفریند که هم شیرینه و هم کمی ترسناک.

البته این اقتباس هم بی‌نقص نبود. رولد دال نویسنده‌ی اصلی کتاب، گرچه در تیتراژ به‌عنوان نویسنده‌ی فیلمنامه ذکر شده، اما بعدها از فیلم اعلام برائت کرد. دلیلش هم بازنویسی گسترده‌ی فیلمنامه بدون رضایت او بود. دال به‌ویژه از تصویر بدجنس و نیش‌دار ونکا در اجرای وایلدر خوشش نمی‌اومد و اعتقاد داشت این نسخه چندان با شخصیت اصلی داستانش همخوانی نداره. با این حال، بازی وایلدر آن‌قدر قدرتمند و خاص بود که فیلم همچنان به‌عنوان یک اثر کلاسیک در تاریخ سینما موندگار بشه.

رتبه اول: Charlie and the Chocolate Factory (2005) – کارگردان: تیم برتون

فیلم «چارلی و کارخانه شکلات‌سازی» در سال ۲۰۰۵ به کارگردانی تیم برتون ساخته شد. این اقتباس فضایی فانتزی-موزیکال داشت و روایتگر داستان چارلی باکت (فردی هایمور)ه؛ پسربچه‌ای مهربون و خانواده‌دوست که همراه خانواده‌ی بزرگش در فقر زندگی می‌کنه. پدرش کارگر یک کارخانه‌ی خمیر دندونه که به‌تازگی بیکار شده و پدربزرگ جو هم قبلاً در کارخانه‌ی شکلات‌سازی کار کرده. همون کارخانه‌ای که حالا به دست مردی مرموز و نابغه به نام ویلی ونکا (جانی دپ) اداره می‌شه؛ کسی که سال‌هاست درهای کارخانه‌اش رو بسته. یک روز ونکا اعلام می‌کنه درهای کارخانه رو دوباره باز می‌کنه، اما فقط برای پنج نفری که «بلیت طلایی» پیدا کنن.

در این نسخه، شخصیت ونکا واقع‌گرایانه‌تر به تصویر کشیده شده. او اجتماعی نیست، بیشتر وقتش رو در کارخانه می‌گذرونه و آدمی گوشه‌گیر و تنها به نظر می‌رسه. در کنار اومپا لومپاها که تنها ساکنان کارخانه‌ان، ونکا تبدیل به نابغه‌ای عجیب و در عین حال آسیب‌پذیر شده. این نگاه تازه، تصویری متفاوت از ونکا ارائه می‌ده؛ نه یک نابغه‌ی دست‌نیافتنی، بلکه شخصیتی شکننده که تماشاگر می‌تونه باهاش همذات‌پنداری کنه. در حالی که اجرای جین وایلدر بیشتر روی طعنه و بازی‌های ذهنی بنا شده بود، ونکای جانی دپ مرزی باریک با فروپاشی عصبی داشت.

فیلم از اول تا آخر پرهیجان و سرگرم‌کننده‌ست. یکی از ویژگی‌های خاص نسخه‌ی ۲۰۰۵ اینه که برای اولین بار گذشته‌ی ونکا رو هم نشون می‌ده. هرچند این روایت با پایان فیلم «ونکا» (۲۰۲۳) جور درنمیاد، اما دیدن اینکه چرا او چنین رویایی داشت، جالب بود. در اینجا می‌بینیم ونکا کودکی سختی داشته و پدری سختگیر و کنترل‌گر (کریستوفر لی) همیشه مانع آرزوهاش بوده. همین تضاد باعث شد ونکا برای ساختن دنیای شکلاتی خودش بجنگه.

در مجموع، هر سه فیلم حال‌وهوای خاصی دارن، اما اقتباس تیم برتون به‌خاطر فضای تاریک‌تر، نگاه متفاوت به شخصیت ونکا و اجرای منحصربه‌فرد جانی دپ، خیلی‌ها رو قانع کرد که بهترین نسخه‌ی سینمایی این قصه‌ست.

حرف آخر

سه اقتباس سینمایی از دنیای شکلاتی رولد دال، هرکدوم حال‌وهوای خاص خودشون رو دارن.
ونکا (۲۰۲۳) رو می‌شه یک شروع رنگی و امیدوارانه دونست؛ تصویری از ونکای جوان و رویاپرداز که تازه قدم توی مسیر آینده‌ش گذاشته.
Willy Wonka & the Chocolate Factory (1971) با اجرای طعنه‌آمیز و به‌یادماندنی جین وایلدر، همچنان یک کلاسیک موندگاره؛ فیلمی که مرز بین شادی کودکانه و جنون پنهان رو باریک‌تر از همیشه کرد.
و در نهایت Charlie and the Chocolate Factory (2005) با نگاه تاریک و روان‌شناسانه‌ی تیم برتون، ونکا رو انسانی‌تر از همیشه نشون داد؛ نابغه‌ای تنها با زخمی از گذشته، که رویاهاش رو به یک کارخانه‌ی جادویی تبدیل کرد.

شاید هیچ‌کدوم بی‌نقص نباشن، اما کنار هم نشون می‌دن چطور یک قصه می‌تونه در دوره‌های مختلف، شکل‌های تازه‌ای پیدا کنه و هنوز هم برای نسل‌های جدید جذاب بمونه. در نهایت، دنیای شکلاتی رولد دال یک چیز رو ثابت می‌کنه: تخیل، مثل شکلات، هیچ‌وقت از مد نمی‌افته.